Tiên Thiên Bát Quái và Hậu Thiên Bát Quái
Phần 1: Tiên Thiên Bát Quái – Đạo Âm Dương và Cấu trúc Nhị phân
Tiên Thiên Bát Quái (Thiên Đạo Bát Quái) diễn giải Đạo của Âm Dương, lấy quẻ Càn (☰) thuần Dương và quẻ Khôn (☷) thuần Âm làm trục chính. Tiên Thiên Bát Quái, tức Bát Quái Phục Hy, mô tả quá trình vận hành và biến hóa mang tính động thái của Âm Dương, đó là quá trình Dương khí dần dần giảm bớt và Âm khí dần dần tăng thêm, từ Càn (☰) cho đến khi Càn biến thành Khôn (☷).
- Logic nội tại của quá trình này dựa trên hệ nhị phân: mỗi lần Dương khí giảm đi một đơn vị, hay nói cách khác là Âm khí tăng thêm một đơn vị.
- Trải qua 7 lần thêm bớt như vậy, quẻ Càn (☰) thuần Dương đã chuyển hóa thành quẻ Khôn (☷) thuần Âm, và quá trình ngược lại cũng diễn ra tương tự.
- Điều này cho thấy một chu kỳ chuyển hóa Âm Dương là bảy (7), đồng thời đây cũng là quá trình và chu kỳ Âm Dương sinh ra vạn vật.
- Vì vậy, trong Kinh Thánh, Thượng Đế đã sáng tạo ra vạn vật trong bảy ngày, và một tuần có bảy ngày. “Một Âm, một Dương” chính là Đạo, và Âm Dương sinh vạn vật cũng chính là Đạo sinh vạn vật. Xét như vậy, Thượng Đế chẳng qua chỉ là danh xưng hóa thân của Đạo.
Phần 2: Quá trình Âm Dương sinh Bát Quái và Vạn Vật
Cái gọi là “Âm Dương sinh vạn vật” ở đây chính là việc hai quẻ Càn (☰) và Khôn (☷) thông qua sự tiêu trưởng (tiêu tan và tăng trưởng) của Âm Dương mà biến thành tám quẻ (Bát Quái). Quá trình diễn ra bằng cách giảm đi một vạch Dương (đổi từ $1$ sang $0$ trong hệ nhị phân) mỗi lần:
- Càn (☰) (111) trừ 1 Dương biến thành Đoài (☱) (110)
- Đoài (☱) (110) trừ 1 Dương biến thành Ly (☲) (101)
- Ly (☲) (101) trừ 1 Dương biến thành Chấn (☳) (100)
- Chấn (☳) (100) trừ 1 Dương biến thành Tốn (☴) (011)
- Tốn (☴) (011) trừ 1 Dương biến thành Khảm (☵) (010)
- Khảm (☵) (010) trừ 1 Dương biến thành Cấn (☶) (001)
- Cấn (☶) (001) trừ 1 Dương biến thành Khôn (☷) (000)
Quá trình chuyển từ Khôn (☷) trở lại thành Càn (☰) cũng tương tự, chỉ cần mỗi lần Dương khí cộng thêm 1 (hoặc cũng có thể hiểu là mỗi lần Âm khí giảm đi 1 đơn vị). Đây chính là quá trình Càn (☰) và Khôn (☷) sinh ra Bát Quái. Bát Quái chính là Vạn Vật, vì vậy Âm Dương sinh Bát Quái tức là Âm Dương sinh Vạn Vật.
Phần 3: Bát Quái là Mô hình Tứ Duy của Đạo
Tại sao Bát Quái lại là Vạn Vật?
Điều này không chỉ vì vạn vật đều có thể được phân loại thành tám loại theo thuộc tính của Bát Quái, mà thực chất, Bát Quái Phục Hy là Mô hình Tứ Duy (bốn chiều) của Đạo.
Ngoài Đạo của Càn (☰) và Khôn (☷) đã đề cập, nó còn bao gồm:
- Đạo của Đoài (☱) và Cấn (☶)
- Đạo của Chấn (☳) và Tốn (☴)
Các quy luật tiêu trưởng của các cặp này cũng tương đồng với quy luật của Đạo Âm Dương Càn (☰) và Khôn (☷).
- Khảm (☵) và Ly (☲) cũng là hai quẻ Âm Dương tương đối.
Tổng cộng, Bát Quái có bốn cặp hai quẻ Âm Dương tương đối, giống như một trục tọa độ có hai cực Âm (–) và Dương (+).
Do đó, Bát Quái là một hệ tọa độ Tứ Duy được cấu thành từ bốn trục tọa độ Ba Chiều. Sử dụng mô hình này có thể mô tả mọi sự vật trong vũ trụ. Cũng có thể nói, vũ trụ vạn vật thực chất đều có cấu trúc Tứ Duy.
Bốn chiều này là:
- Thiên (Trời): Càn (☰), Khôn (☷)
- Địa (Đất): Đoài (☱), Cấn (☶)
- Nhân (Người): Khảm (☵), Ly (☲)
- Đạo (Đạo): Chấn (☳), Tốn (☴)
Phần 4: Khái niệm Hậu Thiên Bát Quái và Nhân Đạo
“Hậu Thiên Bát Quái” là gì?
Tiên Thiên Bát Quái (Bát Quái Phục Hy) bao gồm bốn chiều Thiên, Địa, Nhân, Đạo. Trong đó, ba chiều Thiên, Địa, Đạo đều tuân theo quy luật Âm Dương tiêu trưởng.
Tuy nhiên, “Nhân Đạo” – tức Đạo của Khảm (☵) và Ly (☲) – không tuân theo quy luật này và không thể hiện rõ được trong Bát Quái Phục Hy. Điều đó có nghĩa là sự vận hành từ Khảm (☵) đến Ly (☲) có quỹ đạo vận hành độc đáo của riêng nó. Đây chính là nguồn gốc của Hậu Thiên Bát Quái.
Vì ngoài Tiên Thiên Bát Quái, cần có một Hậu Thiên Bát Quái để chuyên biệt mô tả Đạo Khảm-Ly. Hậu Thiên Bát Quái diễn giải quá trình vận hành từ Khảm (☵) đến Ly (☲). Vì vậy, Hậu Thiên Bát Quái nói về Nhân Đạo, tức là Đạo của vạn vật. Hậu Thiên Bát Quái còn được gọi là Văn Vương Bát Quái, tương truyền do Chu Văn Vương sáng lập.
Phần 5: Mối quan hệ giữa Tiên Thiên và Hậu Thiên Bát Quái
Mối quan hệ giữa Hậu Thiên và Tiên Thiên Bát Quái là gì?
Từ phân tích trên, không khó để nhận thấy rằng Hậu Thiên Bát Quái được bao hàm trong Tiên Thiên Bát Quái.
- Tiên Thiên Bát Quái được cấu thành từ bốn trục tọa độ Ba Chiều.
- Hậu Thiên Bát Quái là một trong các trục tọa độ Ba Chiều đó: trục Khảm-Ly (Nhân Đạo), tức là chiều vật chất trong Đạo Tứ Duy.
- Hậu Thiên Bát Quái diễn giải quy luật vận hành của vũ trụ vạn vật trong thế giới Ba Chiều (thế giới vật chất). Thế giới vật chất này là do Đạo sáng tạo ra, nên được gọi là Hậu Thiên Bát Quái (tức là sau khi trời đất vạn vật đã được tạo lập, mới bàn đến cách vạn vật vận hành).
- Ngược lại, Đạo được Tiên Thiên Bát Quái diễn giải lại không phụ thuộc vào sự tồn tại của vũ trụ vạn vật, bởi vì Đạo là Đấng sáng tạo ra vũ trụ vạn vật, nên gọi là Tiên Thiên Bát Quái.
Phần 6: Sự sắp xếp và Quy luật của Hậu Thiên Bát Quái
Tại sao Hậu Thiên Bát Quái lại được sắp xếp như vậy? Và nó có mối liên hệ gì với Tiên Thiên Bát Quái?
Hậu Thiên Bát Quái thực chất cũng được biến hóa từ Bát Quái Phục Hy và vẫn giữ lại các yếu tố cơ bản của nó:
- Tả Thanh Long: Chấn (☳)
- Hữu Bạch Hổ: Đoài (☱)
- Tiền Chu Tước: Ly (☲)
- Hậu Huyền Vũ: Khảm (☵)
Tuy nhiên, trong Bát Quái Phục Hy, Khảm-Ly là trục hoành. Đến Hậu Thiên Bát Quái, Khảm (☵) và Ly (☲) được đặt ở vị trí chủ đạo trên trục tung chính giữa. Tả Thanh Long Chấn (☳) và Hữu Bạch Hổ Đoài (☱) trở thành trục hoành.
Đồng thời, sự sắp xếp vị trí này được gán với phương vị (phương hướng) của tự nhiên:
- Khảm (☵) Nước: tương ứng phương Bắc
- Ly (☲) Lửa: tương ứng phương Nam
- Chấn (☳): phương Đông
- Đoài (☱): phương Tây
- Khôn (☷): Tây Nam
- Càn (☰): Tây Bắc
- Cấn (☶): Đông Bắc
- Tốn (☴): Đông Nam
Đây là kết quả của việc quan sát và phân tích giới tự nhiên nơi chúng ta sinh sống, đây chính là phương vị của Hậu Thiên Bát Quái.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn chính là quy luật vận động của Hậu Thiên Bát Quái, tức là số Hậu Thiên Bát Quái, còn gọi là số Lạc Thư (Luoshu numbers). Số Lạc Thư này cũng được diễn hóa từ Bát Quái Phục Hy và vẫn thể hiện quy luật vận hành của Đạo
